8. TRƯỜNG VĂN

Người dịch: Lê Xuân Giang
Nxb Hội Nhà Văn

HOÀNG đế làm việc nhiều. Ban đêm ngài để cây bút trâm (1) bên cạnh giường, hễ có ý gì nảy ra trong óc, ngài đều ghi lại. Ngài đã viết nhiều thơ. Trong đó có một tình ca về Đaphơnitx (2) một bài tán về Apônlô Bắn xa (3). Ngài đã bắt tay vào một bi kịch, công việc trôi chảy nhẹ nhàng một cách kỳ lạ.

Ngài bằng lòng với mình. Trong vòng một năm ngài viết tổng cộng được đến một thư viện nhỏ. Ngài nghĩ đến những cái đã viết với lòng tự trọng.

Ngài sắp xếp thời giờ sao cho không một phút nào bị bỏ phí, sao cho tất cả đều đẩy ngài bay về phía cái đích vĩ đại, cái đích duy nhất. Ngài lần mình vào nghiên cứu. Ngài đọc, một số bài thơ ngài còn học thuộc lòng để cho nhạc điệu của chúng thấm thía vào tâm hồn ngài và đơm hoa kết trái. Sau giờ học, Xeneca đưa ngài đi dạo, chỉ cho ngài thấy đủ mọi thứ , lưu ý ngài đến những sự việc mà tận lúc này ngài chưa nghĩ tới. Ông học trò tỏ ra sáng dạ.

Về sau, theo hướng dẫn của ông thầy, ngài tự mình đi tiếp.

Cùng các kỹ sư, ngài đi ra ngoại ô, nơi việc cải tạo thành phố đang tiến hành lề mề, uể oải. Tại đây, trong khi họ bàn bạc, ngài bỏ mặc họ, lên kiệu đi tiếp đến những phố còn bẩn thỉu, ngoằn ngoèo hơn, nơi dân nghèo sống chen chúc trong cảnh bần cùng khó tin nổi.

Nước bẩn chảy lờ lững trong những mương, rãnh lộ thiên, bên bờ rãnh, xác chó chết, mèo chết nằm phơi trên mặt đường, nơi bọn phu thồ đang đen đét quất bầy la, giữa những tiệm may lụp xụp, những quán rượu tồi tàn. Mùi hôi thối nồng nặc phủ vào mặt ngài. Cảnh tiêu điều bày ra dưới nhiều dạng vẻ và màu sắc khiến ngài ghê sợ nhưng cũng thấy hấp dẫn.

Nerô, người trước đây xa lạ với cuộc sống, chỉ hướng về nó với một sự quan tâm giả tạo, do bổn phận, lúc này sai dừng kiệu lại.

Nhiều người thò đầu ra khỏi những túp nhà đơn sơ, rồi như thể bầu trời nứt toang trên đầu họ, họ lại e sợ rụt vào.

Ngài quan sát họ. Bài học mà người ta áp đặt cho ngài đã trở thành bản tính thứ hai của ngài. Đám đông xa lạ, những kẻ mang trong người cái báu vật chưa biết, cái cuộc sống nặng trĩu, kích thích ngài. Khi một người hành khất rút vào nấp trong một cái cổng, ngài nhìn theo hắn mãi.

Một mụ già ngồi bên rãnh cống. Mụ đang nắn bóp bàn chân sưng phù đầy sẹo. Nerô nhìn mụ, hỏi với một chút động lòng mờ nhạt, với một sự tò mò táo tợn :

– Đau à ?

Mụ già thộn mặt nhìn lên, không đáp.

– Chắc chân mụ đau lắm ! - hoàng đế nói to, bấp bênh giữa cảm thông và bất nhẫn – Mụ ước nó đừng đau chứ gì ? Ước chạy được chứ gì ? Như hồi hai mươi tuổi ấy chứ gì ?

Mụ già vẫn chẳng đáp lại, nước mắt tràn hai hàng trên má.

– Đừng khóc - Nerô nói, mặt lóe lên ranh mãnh – Chân ta cũng thế đấy. Bởi thế ta mới đi kiệu - rồi ngài bỏ đi.

Ngài đã nhiều lần chớt nhả kiểu ấy. Ngài bám theo sát gót khách qua đường, những kẻ không hề ngờ hoàng đế đang bước sau lưng mình, mãi tới khi họ phát bắn rảo chân đi mất, có lúc ngài tán tỉnh các cô gái xấu, khen họ sao mà xinh thế, lúc khác với các cô gái đẹp ngài lại chê ỏng chê eo. Ngài cười khì khì về chuyện đã quấy đảo lung tung mọi thứ.

Nerô ít khi lo đến việc triều chính, tuy vậy thiên hạ coi ngài là một bậc trị vì giỏi. Sự dửng dưng của ngài được thiên hạ tin là tính hiền hòa, sự chán chường của ngài được coi như lòng đôn hậu. Agrippina cai trị thay ngài. Trước kia bà ngồi sau một bức trường mà nghe các cuộc bàn luận của Viện Nguyên lão, nhưng bây giờ bà công khai chủ tọa, trăm sự đều tùy thuộc ở bà, cùng Panlatx, người tình của bà. Hai người điều khiển mọi công việc.

Tại một buổi họp, Xeneca nêu ý kiến nên lôi kéo hoàng đế, người hoàn toàn đắm mình trong việc nghiên cứu, dự vào công việc đôi chút, và ông đề nghị bầu ngài làm Tổng tài. Nhưng sau đó Nerô vẫn hoa hoằn mới đến dự các buổi họp của Viện Nguyên lão.

Xeneca đến cho ngài để định trách cứ về chuyện đó. Ông thấy ngài có khách. Ngài đang đàm đạo với hai kẻ hình dung kỳ dị.

– Ông không quen ư ? - ngài hỏi Xeneca rồi chỉ vào một người bẩn thỉu, đầu tóc rối bù, giây giày để tuột lòng thòng – Dôđicutx.

Xeneca nhìn hắn.

– Anh ta cũng là thi sĩ - hoàng đế nói.

Dôđicutx - vạm vỡ, thấp, mũi tẹt, đôi mắt láo liên – chằm chặp nhìn Xeneca như con chó nhìn chủ, với vẻ sợ hãi vô cùng và vẻ ngưỡng mộ đến tuyệt vọng. Chắc trước đây hắn là một tay thợ thủ công gì đó.

Nhà thông thái dĩ nhiên không quen hắn, bởi thi sĩ loại hắn thì có đến hàng trăm chạy lông nhông ngoài quảng trường. Bọn này chỉ giỏi tụ b ở quán rượu ; một phường ăn bám, những kẻ chẳng bao giờ có sách in ra, thơ của chúng chỉ để tạo cho người qua đường, nếu như họ không đánh đuổi chúng.

– Phanniutx - Nerô giới thiệu gã thứ hai, một kẻ gầy hơn đôi chút nhưng cũng thấp như thế, mặc một cái tôga sờn cũ. Gã không dám bước ra khỏi chỗ tranh tối tranh sáng – Cũng là....

– Thi sĩ ? – Xeneca châm biếm hỏi.

- Ừ, Nerô giải thích – anh ta làm thơ. Nhiều lắm.

Xeneca đưa mắt nhìn cả ba và hiểu hết sự tình. Họ tỏ ra quen biết nhau đã khá lâu. Hai con bọ hung này của cống thải La Mã đã tình cờ bò ra đường đi của hoàng đế. Chúng sán vào ngài như đã sán vào tất cả mọi người, và Nerô không thấy chúng là gớm guốc. Chúng tỏ ra rất khiêm nhường, giản đơn.

– Thế mà thần không biết - Xeneca lúng túng nói.

– Ồ, những anh chàng rất ngộ – hoàng đế nói – Thật sự độc đáo.

Lúc này Xeneca nhìn chúngg đã bớt nghiêm khắc. Trái với thị hiếu thẩm mỹ của mình, ông lên tiếng hỏi chúng.

- Sao các anh im lặng thế ?

Trước mặt người nghệ sĩ bậc thầy, cho đến lúc này Dôđicutx và Phanniutx không dám hé răng. Bây giờ miệng chúng cũng chỉ lắp bắp không thành tiếng.

– Đừng thế - hoàng đế nói – cứ mạnh dạn vào, như bình thường ấy.

Được lời, hai gã choai choai hết rụt rè. Chúng bắt đầu chửi nhau, bới móc nhau theo khẩu khí văn chương quán rượu, bằng thứ ngôn ngữ văn học ngoại ô mà mỗi từ là một quả trứng thối.

– Ông nghe thấy chưa ? - Nerô cười khanh khách, hỏi.

– Thần biết rồi - Xeneca gật đầu đáp.

- Rồi ông sẽ còn biết nhiều hơn nữa. Ông sẽ thấy họ làm những gì ở ngoài phố. Nhộn lắm. Hãy đi với bọn ta.

Nerô chạy từ trên đồi xuống thoát ra khỏi mọi ràng buộc, tuổi trẻ bất diệt giần giật trong người. Chốc chốc ngài lại hét lên một tiếng, những tiếng phát ra từ cổ họng ngài mà nghe như tiếng của một người nào khác, khiến ngài lấy làm thích thú. Xeneca mệt nhọc lạch bạch chạy theo. Dôđicutx và Phanniutx chạy phía trước.

Ho chỉ đem heo một nô lệ cầm cây đèn bằng đồng đỏ chạy trước soi đường.

Khách vãng lai lơ đãng và những người mệt mỏi, cuối ngày trở về nhà, lững thững trên đường. Dôđicutx và Phanniutx bắt đầu bằng các khung in kính cẩn chào tất cả mọi người. Các nhà phú thương, những chủ xưởng dệt, xưởng nhuộm vui lòng đáp lại lời chào. Rồi sau vài bước, họ đi chậm lại, ngoái nhìn, ngẫm nghĩ không biết hai kẻ lạ mặt này là ai ? Họ hoài công lục lọi ký ức, rồi nghi ngại bước tiếp.

– Thú vị chưa ? - Nerô hỏi, ngài cười chảy cả nước mắt – Người nào cũng nghệt ra như bù nhìn cả ấy. Bây giờ lấy tiền đồng ra – Ngài bảo Dôđicutx.

Dôđicutx thò tay vào túi lấy ra một đồng axơ (4), ném mạnh vào gần gót chân một nhà quý tộc đang rảo bước ngang đó, tựa hồ người ấy đánh rơi vậy. Nhà quý tộc nhìn trước nhìn sau. Ông ta tưởng mình nhầm, nhưng lại thấy đồng tiền bên cạnh chân bèn nhặt lên cho vào túi, rồi bình thản đi tiếp, hiển nhiên ông ta nghĩ là mình đã lơ đễnh đánh rơi.

– Nếu cả một gia đình thì còn nhộn hơn nhiều - Nerô nói – Ông bố, bà mẹ, đứa con và vú già. Nghe tiếng đồng kêu là họ ngồi xụp cả xuống đất. Ngay cả các nhà giàu cũng thế. Họ tìm đến hàng tiếng đồng hồ. Tìm được tiền rồi ai cũng hớn ha hớn hở.

Chính Nerô cũng hành động. Ngài ham mê tới mức không kìm nổi mình. Ngài ném đồng tiền vào mắt cá chân một bà quý tộc tử tế đang đi dạo với chồng. Người đàn bà cự lại. Nerô giở giọng bỡn cợt, và khi bà ta phản đối tiếp, ngài bẹo cằm và bóp vú bà ta. Ông chồng, trong đêm tối như mực, đã dần cho hoàng đế một trận tơi bời. Hôm sau mới biết đó là Nguyên lão nghị viên Duliutx Môntanutx.

Từ sau bữa đó Nerô chỉ ra khỏi hoàng cung trong y phục cải trang.

Paritx, một diễn viên, tô mặt và hóa trang cho ngài. Khi thành một chú lính trơn với thanh kiếm nhỏ và dầy, khi thành viên quan thương chính hoặc hộ dân quan, hoặc một kẻ du đãng đói khát.

Đêm đầu ngài mặc một cái áo cũ sờn, cáu bẩn, đội một cái mũ da nhờn nhờn, hôi xì, giống như đồ của những kẻ xà ích La Mã mặc đi mưa. Ngài chít nước bọt qua kẽ răng và chửi tục.

Dân chúng đang chen chúc quanh Đại hý trường. Ngài trà trộn vào đám đông, Dôđicutx đút hai ngón tay vào mồm, thổi một tiếng còi dài, bọn gái điếm liền từ các túp quán gỗ quanh rạp xiếc chui ra, gái Ai Cập, gái Hy Lạp, uốn a uốn éo thảm hại để chào mời. Dôđicutx chọn một cô gái già.

– Mèo của anh ơi, dừng lại cho anh nói một lời nào.

– Nữ thần ơi - Phanniutx gọi với theo khi cô gái cứ tiếp bước.

Nerô và Xeneca đứng lại phía sau. Cô gái quay lại bên Dôddicutx :

– Ông muốn gì ? - cô hỏi, vì không quen với những anh chàng có vẻ phong lưu đôi chút này. Xưa nay chỉ có bọn nô lệ hèn mạt mặc cả cô thôi.

Họ thảo luận với nhau chuyện gì đó. Nerô bị cám dỗ không cưỡng nổi, bỏ thầy học đấy, nhảy ra trước, đến bên cô gái :

– Cưng ơi - ngài uốn éo giọng như Dôđicutx hay làm – Anh chưa bao giờ thấy một ả xinh đẹp như cưng - và ngài làm một cử chỉ học được của Phanniutx.

- Ngài ăn nói chúa lắm - Dôđicutx thì thào.

– Mà động tác thì hết chê – Phanniutx ca ngợi.

Cô gái nhún vai :

– Ông đừng có ỡm ờ?

- Ấy, anh có ỡm ờ đâu - Nerô đáp với giọng trơ tráo, lấc cấc của cánh xà ích – Anh thích cưng mà.

– Ông đi với em chứ ?

– Đi, đến cùng trời cuối đất anh cũng đi với cưng.

– Ông là ai đã ? - Cô gái hỏi giọng khàn.

– Ồ, thế cưng không thấy cưng đang gặp một tay xà ích có cỡ đây à. Ông chủ của anh sáng nay kềnh gọng vó rồi – Hiện giờ anh vô chủ.

- Ông không phải là xà ích đâu. .

– Thì là gì nào ?

– Cái thớ của ông khác cơ - cô gái đưa mắt dò xét, nói.

– Ấy, cưng đoán trúng phắp rồi. Anh là cái thớ khác thật. Bây giờ anh nói sự thật với cưng nhé. Anh là hoàng đế đây. Hoàng đế La Mã.

Xeneca cứ ngớ cả người. Ông sửng sốt thấy hoàng đế giở những trò như vậy. Những điều ngài thấy và nói hiển nhiên là mới lạ, độc đáo.

– Ông là thằng điên chứ đâu phải hoàng đế La Mã - cô gái nói – Điên rồ, đại rồ.

– Đúng - Nerô công nhận – nhưng cưng cũng có phải là cái người như cưng làm ra vẻ thế đâu. Sáng nay anh thấy cưng rồi. Đừng có mà chối. Cưng ở trong đền Vetxta chứ gì. Ôi, cô nữ đồng trinh của Vetxta (5), cô đã sa chân sẩy bước đến đâu...

Cô gái cười phì. Các ả khác cũng bu quanh anh xe vui nhộn và hóm hỉnh. Các bạn vội kéo Nerô đi bởi tình hình đã trở nên nguy hiểm, từ xa đã vẳng lại tiếng còi huýt.

Những cuộc càn quấy ấy kết thúc tại một quán rượu tồi tàn. Hai nhà thơ uống rượu vang rẻ tiền chua loét, rượu bốc lên đầu, họ lăn ra ngủ trên sàn đất. Xeneca trò chuyện với Nerô, Lát sau Paritx nhập bọn với họ.

Một hôm, sau buổi biểu diễn, Paritx mang bộ râu vàng và cây đinh ba đến. Tối hôm ấy anh đóng vai vua Thủy tề.

Nerô đã say bí tỉ, đòi đưa các thứ ấy cho mình. Ra phố, ngài đeo bộ râu vàng, tay cầm cây đinh ha, lững thững đi với Xeneca trong sương sớm như vị thần của biển.

Dưới chân đồi Palatinutx, ngài gặp một người gù.

Hoàng đế chắn đường người ấy, hỏi với giọng tàn nhẫn :

- Sao ngươi lại gù ?

Người gù im lặng hiu hắt, buồn bã ngước mắt lên nhìn ngài, tỏ ý đã nghe cái câu hỏi thô bạo chưa một ai từng đặt ra với ông ta. Vẻ khinh bỉ, ông ta định bước tiếp.

– Đứng lại - hoàng đế gầm lên – đừng bao giờ kiêu căng đến thế, ông bạn ơi, tự phụ là đức hạnh của bọn ngu ngốc. Ông bạn xem, ta không gù, vậy mà ta có hợm hĩnh đâu. Hễ lưng người ta một chút bướu là gù ngay thôi, có cái gì ghê gớm lắm đâu. Ngày mai ta ngả gãy xương sống và ta cũng có thể gù như ông bạn thôi. Vậy hãy đi đi, hỡi con lạc đà đáng kính của sa mạc, mà đừng có vênh như thế nữa nhé. Cái bướu thì đã hẳn là xinh, nhưng cũng chẳng đến nỗi xiêu đình đổ quán như ông bạn tưởng đâu. Cũng còn tùy thị hiếu từng người.

Ngài hầu như đứng không vững nữa. Xeneca nắm lấy cảnh tay ngài, dìu đi. Dọc đường, tựa người vào ông thầy, ngài vẫn lè nhè giọng rượu :

– Này, ta chợt nghĩ ra một điều. Cái đầu con người ta giống như quả óc chó. Ông không nghĩ thế à ? Hoặc giống như quả trứng. Có lẽ phải đập vỡ ra mà xem trong ấy có gì – và ngài cười khơ khớ.

Xeneca cũng cười.

- Rồi ta lại nghĩ ra một điều nữa. Tại sao vạn vật đang tồn tại như nó đang hiện hữu ? Trời tại sao không màu đỏ và những ngôi sao kia tại sao lại không màu xanh lá cây ? Biển vì sao không vàng ? Những con sư tử vì sao không biết bay? Mà trước nhất là tại sao đàn ông không đẻ ? Đàn ông đẻ ra đàn ông, còn đàn bà đẻ ra đàn bà, hả ?

Ngài cười ha hả, khi ngài há mồm ra, Xeneca trông thấy thất kinh.

– Hả ? - hoàng đế còn nhăn nhở hỏi một lần nữa.

– Rất thú vị - Xeneca nói – nhưng bệ hạ đi nằm nghỉ đi.

Về cung, dưới ảnh hưởng của những ấn tượng ghê gớm, Nerô tái người nhớ lại bao sự việc rối rắm và không tài nào nhận thức được thật rõ ai là kẻ vừa chơi bời lúc nãy, ai là kẻ lúc này đang nghĩ lại các chuyện đó. Ngài cảm giác thấy mùi vị của thất bại, đầu óc rối tinh rối mù, ngài chán ghét bản thân. Tất cả cứ mù mù mịt mịt.

Duy có một điều chắc chắn là trận đòn bữa nọ vẫn làm cho mi mắt ngài sưng húp và nhức nhối : cuộc đời đã để dấu vết lại ở đó.

Song khi tự tính sổ với mình, ngài tin rằng tất cả những cái đó dù sao vẫn cần thiết, và với lòng hăng hái của một môn sinh bắt đầu nhập trường văn chương, ngài ôn lại những gì đã thấy và đã nếm trải.

Hôm sau ngài lại bắt đầu.

*** *** ***

(1) Bút nhọn để viết lên tấm bảng bằng sáp.
(2) Cô gái đã bị thần tình yêu Erôx bắn mũi tên giết chết tình yêu vào tim, cho nên khi được thần Apônlô đem lòng say mê thì nàng sợ hãi bỏ chạy. Mẹ nàng là nữ thần đất Gaia sợ con mình bị Apônlô trừng phạt bèn biến nàng thành cây nguyệt quế.
(3) Vị thần ánh sáng, vị thần cung bạc, người xạ thủ bắn tên xa muôn dặm, có những mũi tên vàng chưa hề biết cắm sai đích. Con của thần Zơt nhưng danh tiếng có thể sánh ngang với Zơt. Apônlô là vị thần đẹp trai nhất ở Ôlympia, phong nhã, anh hùng, là hình ảnh lý tưởng của thanh niên Hy Lạp thời cổ.
(4) Một loại tiền cổ La Mã.
(5) Vetxta là nữ thần canh giữ bếp lửa và sự trong sạch của cuộc sống gia đình của người cổ La Mã (tương đương với nữ thần Hetxtia của người cổ Hy Lạp). Nữ đồng trinh của Vetxta là những cô gái chọn lọc trong số con cái các gia đình quyền quý nhất La Mã, tụ tại đền Vetxta, nơi gìn giữ ngọn lửa thiêng tượng trưng cho sự trường cửu của nhà nước La Mã. Một trong những đặc quyền của các nữ đồng trinh Vetxta là nếu họ can thiệp, kẻ bị kết án tử hình sẽ được hưởng khoan hồng.